Hak pekerja yang ramai tak tahu: cuti bersalin 98 hari, kerja fleksibel dan garis RM4,000

Bulan lepas, Aina di meja sebelah bertanya sama ada betul cuti bersalin masih 60 hari. Dia baru tahu dirinya mengandung dan mahu mula merancang. Saya jawab 98 hari, tetapi saya tidak pasti dari mana nombor itu datang, jadi saya balik dan baca sendiri akta yang berkenaan. Ternyata jawapannya lebih panjang daripada satu nombor, dan ada beberapa perkara lain yang saya sendiri baru faham.

Catatan ini merumuskan apa yang tertulis dalam Akta Kerja 1955 selepas pindaan 2022, dengan nombor seksyen supaya anda boleh tunjuk terus kepada HR. Ia terpakai kepada pekerja swasta di Semenanjung Malaysia dan Wilayah Persekutuan Labuan. Sabah dan Sarawak masih mengikut Ordinan Buruh masing-masing.¹ Saya bukan peguam, jadi anggap ini bahan bacaan, bukan nasihat undang-undang.

Siapa yang dilindungi, dan apa maksud garis RM4,000

Sejak pindaan itu berkuat kuasa pada 1 Januari 2023, semua pekerja swasta yang mempunyai kontrak perkhidmatan diliputi oleh akta ini, tanpa mengira gaji.¹² Tarikh permulaannya sempat ditetapkan 1 September 2022, kemudian ditangguhkan ke 1 Januari 2023 melalui warta P.U.(B) 394/2022.³

Angka RM4,000 masih ada, tetapi fungsinya kecil dan tertentu. Jika gaji anda melebihi RM4,000 sebulan (dan anda bukan pekerja buruh manual), hanya lima perkara ini tidak terpakai: bayaran kerja lebih masa, bayaran kerja pada hari rehat, bayaran kerja pada hari kelepasan am, elaun kerja syif, dan faedah penamatan, lay-off atau persaraan.² Semua yang lain kekal.

Satu perincian yang mudah terlepas pandang: dalam ujian RM4,000 itu, "gaji" tidak termasuk komisen, elaun sara hidup dan bayaran lebih masa.²

Pekerja buruh manual dilindungi sepenuhnya walau berapa pun gajinya. Pekerja domestik pula dikecualikan daripada beberapa bahagian, termasuk cuti bersalin dan paterniti serta peruntukan waktu bekerja.²

Cuti bersalin: 98 hari berturut-turut

Setiap pekerja wanita berhak mendapat cuti bersalin sekurang-kurangnya 98 hari berturut-turut bagi setiap kelahiran. Ia dahulu 60 hari.² Angka 98 hari (14 minggu) datang daripada Konvensyen ILO No. 183 yang dirujuk sendiri oleh JTKSM.¹ Beberapa perkara yang orang sering keliru:

• Bila ia boleh bermula. Paling awal 30 hari sebelum bersalin, dan tidak boleh ditunda melepasi sehari selepas bersalin. Hari yang anda ambil lebih awal daripada 30 hari itu bukan cuti bersalin dan tiada elaun.²
• Notis. Anda memberitahu majikan dalam tempoh 60 hari sebelum tarikh jangka bersalin, bukan 90 hari. Notis lisan pun sah. Kalau terlupa, majikan hanya boleh menangguhkan bayaran elaun sehingga notis diberi.²
• Syarat elaun. Anda perlu bekerja sekurang-kurangnya 90 hari dalam tempoh sembilan bulan sebelum bersalin dan masih bekerja pada bila-bila masa dalam empat bulan terakhir. Yang 90 itu ialah hari bekerja, bukan hari notis.²
• Berapa elaunnya. Kadar gaji harian biasa anda, atau kadar yang ditetapkan menteri jika lebih tinggi. Pekerja bergaji bulanan yang terus menerima gaji penuh dianggap sudah menerima elaun.²
• Anak kelima. Kalau anda sudah mempunyai lima orang anak hidup atau lebih, elaun tidak dibayar. Cutinya tetap ada.²
• Balik kerja awal. Hanya atas permohonan anda sendiri, dengan persetujuan majikan dan pengesahan doktor berdaftar bahawa anda sihat bekerja. Majikan tidak boleh menyuruh anda balik.¹²

Satu bahagian lagi yang tidak kurang penting ialah perlindungan daripada dibuang kerja. Sejak pindaan itu, majikan tidak boleh menamatkan perkhidmatan pekerja yang mengandung atau sakit akibat kehamilan, kecuali atas tiga sebab: pelanggaran syarat kontrak yang disengajakan, salah laku, atau penutupan perniagaan. Bebanan membuktikan bahawa pemberhentian itu bukan kerana kehamilan berada pada majikan.² Menamatkan perkhidmatan semasa anda berhak cuti bersalin juga satu kesalahan. Klausa kontrak yang menyuruh anda melepaskan hak-hak ini tidak sah.²

Cuti paterniti: tujuh hari berbayar

Pekerja lelaki yang berkahwin berhak mendapat tujuh hari berturut-turut cuti paterniti berbayar bagi setiap kelahiran, dihadkan kepada lima kelahiran tanpa mengira bilangan isteri. Syaratnya: telah bekerja dengan majikan yang sama sekurang-kurangnya 12 bulan, dan memberitahu majikan sekurang-kurangnya 30 hari sebelum tarikh jangka bersalin atau secepat mungkin selepas kelahiran.² Cuti bermula pada tarikh isteri bersalin, dan hari rehat serta cuti umum di dalamnya dikira. Kembar dikira satu kelahiran.¹

Waktu bekerja, lebih masa dan cuti

Had waktu bekerja dalam kontrak ialah 45 jam seminggu, turun daripada 48. Sehari tidak boleh melebihi lapan jam, kecuali dibenarkan sembilan jam jika ada hari yang lebih pendek pada minggu yang sama, dan tidak boleh bekerja lima jam berturut-turut tanpa rehat sekurang-kurangnya 30 minit. Dalam apa keadaan pun, majikan tidak boleh menyuruh anda bekerja lebih 12 jam sehari.² JTKSM menyatakan majikan tidak boleh mengurangkan gaji semata-mata kerana waktu bekerja turun kepada 45 jam.¹

Bagi yang bergaji RM4,000 dan ke bawah (atau pekerja buruh manual), kadar minimum bayaran tambahan ialah:

Cuti umum berbayar ialah 11 hari setahun, dan lima daripadanya tetap: Hari Kebangsaan, hari keputeraan Yang di-Pertuan Agong, hari keputeraan Sultan negeri tempat anda bekerja (untuk Selangor, Sultan Selangor), Hari Pekerja dan Hari Malaysia. Kalau cuti umum jatuh pada hari rehat, hari bekerja berikutnya menjadi cuti gantian.² Cuti tahunan berbayar ialah 8, 12 atau 16 hari bergantung pada tempoh perkhidmatan (kurang dua tahun, dua hingga kurang lima tahun, lima tahun ke atas), dan cuti sakit 14, 18 atau 22 hari, dengan 60 hari jika perlu dimasukkan ke hospital.²

Kerja fleksibel: hak untuk bertanya, bukan hak untuk dapat

Ini bahagian yang paling saya guna. Mana-mana pekerja boleh memohon kepada majikan untuk menukar waktu bekerja, hari bekerja atau tempat bekerja. Permohonan itu mesti bertulis, dan majikan mesti menjawab dalam 60 hari. Jika menolak, jawapan mesti bertulis dan menyatakan sebabnya.²

Perkara yang perlu jujur: akta memberi hak untuk memohon dan hak untuk mendapat jawapan bertulis, bukan hak untuk diluluskan. Teks akta tidak menyenaraikan sebab penolakan yang sah atau tidak, dan dalam teks yang saya baca tiada laluan rayuan khusus untuk penolakan.² JTKSM menasihatkan pekerja menyatakan alasan permohonan, dan ketiga-tiga bentuk perubahan boleh dipohon sekali gus.¹

Kalau majikan tidak mematuhi

JTKSM menyiasat aduan perburuhan antara pekerja dan majikan. Anda boleh mengadu melalui surat, e-mel, Sistem Pengurusan Aduan Awam (SISPAA), aplikasi Working for Workers atau terus ke pejabat tenaga kerja yang berdekatan. Bawa butiran anda dan majikan, isu aduan, serta salinan surat pelantikan atau kontrak dan slip gaji terkini.⁴ Tuntutan wang seperti gaji tertunggak dibawa ke Mahkamah Buruh di bawah seksyen 69, dan Ketua Pengarah boleh memerintahkan bayaran tanpa had jumlah.⁵²

Untuk gangguan seksual di tempat kerja, majikan wajib menyiasat aduan dan memaparkan notis kesedaran. Jika tidak berpuas hati dengan keputusan majikan, pengadu boleh merujuk kepada Ketua Pengarah Tenaga Kerja.² Ada juga jalan lain iaitu Tribunal Anti Gangguan Seksual (TAGS), yang ditubuhkan pada 8 Mac 2024. Sehingga 20 September 2026 ia telah menerima 142 aduan dan 97 daripadanya diselesaikan.⁶

Sebelum Belanjawan 2027

Gaji minimum ialah RM1,700 sebulan bagi semua majikan sejak 1 Ogos 2025 (majikan yang mempunyai lima pekerja atau lebih sudah membayar RM1,700 sejak 1 Februari 2025, manakala yang kurang lima pekerja kekal RM1,500 sehingga 31 Julai 2025).⁷ Perdana Menteri dijangka mengumumkan kenaikannya semasa membentangkan Belanjawan 2027 pada 9 Oktober 2026.⁸ Menteri Sumber Manusia, Ramanan Ramakrishnan, menegaskan pada 29 September bahawa angka RM2,000, RM2,100 atau RM2,200 yang sedang dibualkan bukan keputusan kerajaan kerana Kabinet belum bersetuju.⁹ Jadi saya tidak akan menulis nombor baharu di sini. Kalau anda mahu tahu, tunggu 9 Oktober.

Dua lagi nombor yang kerap ditanya, untuk pekerja yang berumur bawah 60 tahun: caruman KWSP anda 11% daripada gaji, majikan 13% jika gaji RM5,000 ke bawah dan 12% jika melebihinya.¹⁰ Untuk SIP, anda dan majikan masing-masing menyumbang 0.2%, dengan siling gaji RM6,000.¹¹

Aina sudah menulis permohonan kerja fleksibelnya. Saya cuma minta satu perkara: simpan salinan.